Προς αποφυγή τυχόν παρεξηγήσεων, οφείλει να επισημανθεί ότι, οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα δεν θα αναζητηθούν στα υποκειμενικά θέσφατα των θεωριών της πολιτικής φιλοσοφίας – κάτι τέτοιο αντιστοιχεί σε διαφορετικής φύσεως έρευνες. Τουναντίον, η παρούσα μελέτη στοχεύει στον εντοπισμό των κινδύνων που αντιμετωπίζει και θα αντιμετωπίσει η παγκόσμια κοινωνία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα και, εν συνεχεία, στην πρόταση λύσεων και τρόπων αντιμετώπισης που, αν μη τι άλλο, κινούνται μέσα στα πλαίσια ήδη εφαρμοσμένων πολιτικών πρακτικών, και όχι ριζοσπαστικών δράσεων ή γενικότερων πολιτειακών αλλαγών.

Για να μπορέσουμε να απαντήσουμε στα ερωτήματά μας – αλλά και σε άλλα που θα προκύψουν στην πορεία – ας επιστρέψουμε την προσοχή μας στο συμβούλιο. Ο πρόεδρος και τα λοιπά μέλη του διοικητικού βομβαρδίζουν τον αρμόδιο αντιπρόεδρο με ερωτήσεις, προκειμένου να διαλευκανθούν, από τη μία, οι συνθήκες της κλοπής, αλλά και να επεξηγηθούν, από την άλλη, οι μέθοδοι που φαίνεται να έδωσαν στους υποκλοπείς τη δυνατότητα, όχι μόνο να παρακάμψουν όλα τα συστήματα ασφαλείας της DMC, αλλά και να διαφύγουν ανενόχλητοι με τη λεία τους και, μάλιστα, να εξακολουθούν να παραμένουν ασύλληπτοι! Το τελευταίο δείχνει να αποτελεί, από μόνο του, το πιο απίθανο και ανεξήγητο φαινόμενο γύρω από το περιστατικό. Η DMC δεν είναι μονάχα ένας εταιρικός κολοσσός, ικανός να διατηρεί στις εγκαταστάσεις της προδιαγραφές ασφαλείας που τις καθιστούν ουσιαστικά φρούρια, όχι μόνο σε δικτυακό, αλλά και σε φυσικό επίπεδο. Είναι ένας οργανισμός με κύρια δραστηριότητα την παρακολούθηση και τη δυνατότητα εντοπισμού πρακτικά οποιουδήποτε φυσικού προσώπου στις αναπτυγμένες περιοχές του πλανήτη – πόσο μάλλον των ίδιων των υπαλλήλων της.

Γιατί, σύμφωνα με τα στοιχεία της κλοπής, οι κακοποιοί φέρονται να είναι υπάλληλοι της DMC! Τα τρία μέλη του προσωπικού που ήταν υπεύθυνα για τη λήψη των προδιαγεγραμμένων αντιγράφων ασφαλείας εκείνο το βράδυ και που αναζητήθηκαν στη συνέχεια, μετά την ανακάλυψη της υποκλοπής, για να ερωτηθούν σχετικά, αγνοούνται παντελώς. Φαίνεται πως έφυγαν όλοι τους για «διακοπές» λίγες ώρες μετά την επίμαχη νύχτα και, ενώ θα έπρεπε να έχουν γυρίσει εδώ και μερικές μέρες, κανείς τους δεν παρουσιάστηκε για δουλειά, ενώ οποιεσδήποτε προσπάθειες επικοινωνίας μαζί τους απέβησαν άκαρπες.

Η δυνατότητες της DMC, φυσικά, δε σταματούν εκεί. Ένας υπάλληλος της εταιρίας φέρει υποχρεωτικά εμφύτευμα δορυφορικού εντοπισμού, ενώ έχει δεχτεί να εξοπλιστεί το αυτοκίνητο και ο τόπος διαμονής του με αισθητήρες δικτυακής κάλυψης. Πλάι στα παραπάνω, στην υπηρεσία της DMC βρίσκεται το, γνωστό για τις διαστάσεις του, κλειστό κύκλωμα παρακολούθησης των δρόμων του Λονδίνου, τα αρχεία αεροπορικών και σιδηροδρομικών εταιριών και γραφείων ενοικίασης οχημάτων, και φυσικά οι προηγμένες δυνατότητες των κινητών τηλεφώνων 4ης γενιάς – όπως αυτά που διέθεταν οι τρεις φυγάδες.

Τίποτε από τα παραπάνω δεν στάθηκε αρκετό. Οι τρεις αποστάτες υπάλληλοι δεν επέστρεψαν ποτέ στο σπίτι τους, δεν ξαναήρθαν ποτέ σε επαφή με τα αυτοκίνητά τους, απαλλάχθηκαν από τα τελευταίας γενιάς κινητά τους και αφαίρεσαν χειρουργικά τα εμφυτεύματά τους, ενώ το τελευταίο σημείο ζωής τους προέρχεται από τη μακρινή Κόστα Ρίκα της Κεντρικής Αμερικής – μια αναπτυσσόμενη χώρα χωρίς δίκτυα περιβάλλουσας νοημοσύνης. Η ειρωνεία, θα έλεγε κανείς, είναι κάθε άλλο παρά διακριτική.

Το θέμα που ακολουθεί δεν είναι εξίσου ευχάριστο με το προηγούμενο για τα μέλη της διοίκησης – το αντίθετο μάλιστα. Αφορά την πρόσφατη κλοπή δεδομένων από ένα τοπικό υποκατάστημα της εταιρίας στο Λονδίνο, ένα περιστατικό που με τη σειρά του θα φέρει στην επιφάνεια νέα ζητήματα νομοθεσίας περί ασφάλειας προσωπικών δεδομένων και θα εγείρει ποικίλα ερωτήματα γύρω από τις δυνατότητες περιφρούρησης της ιδιωτικότητας στο παρόν και το εγγύς διαδικτυακό μέλλον.

Το ατυχές περιστατικό δεν εντοπίστηκε εν τη γενέσει του – εμφανίστηκε στα αποτελέσματα του μηνιαίου ελέγχου, που πραγματοποιείται στα πλαίσια των προδιαγραφών ασφαλείας της DMC. Σύμφωνα με τις ενδείξεις και αμέσως μετά από μία προδιαγεγραμμένη, όσο και τετριμμένη, πραγματοποίηση αντιγράφων ασφαλείας, φαίνεται να δημιουργήθηκε ένα δεύτερο «αντίγραφο ασφαλείας» σε άγνωστο αποθηκευτικό μέσο, το οποίο και εξακολουθεί να αγνοείται. Και τι μ’ αυτό, θα έλεγε κανείς? Σιγά. Αντιγραφή έγινε, όχι κλοπή. Σε ποιο επίπεδο άπτεται ενός τέτοιου περιστατικού το κοινωνικό ζήτημα της προστασίας της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων που μας απασχολεί? Αν τίθεται κάποιο ζήτημα αναφορικά με την κλοπή, αυτό αφορά τα συστήματα και τις προδιαγραφές ασφαλείας της DMC και, κατ’ επέκταση, τις διωκτικές αρχές.

Τα πράγματα, δυστυχώς, δεν είναι τόσο απλά. Για αρχή, αρκεί να επισημάνουμε ότι τα δεδομένα που εκλάπησαν δεν είναι λίγα – αν μη τι άλλο, οι βάσεις της εταιρίας είναι τεράστιες. Και φυσικά, δε έχουμε να κάνουμε με αδιάφορα μη επεξεργασμένα δεδομένα που η εταιρία έχει απλά εξορύξει από τον ιστό, όπως αυτά με τα οποία σχεδιάσει να εξαγοράσει το συμβιβασμό τον αναπτυσσόμενων χωρών στα πλαίσια των επενδυτικών της σχεδίων. Η κλοπή αφορά υψηλής ποιότητας και ενδιαφέροντος δεδομένα, ήδη επεξεργασμένα με τους εξειδικευμένους αλγορίθμους που η DMC περηφανεύεται πως διαθέτει. Δεδομένα που αποτελούν για την εταιρία εκλεκτά προς πώληση προϊόντα, για τα οποία μόνον κρατικοί και πολυεθνικοί κολοσσοί έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν ενδιαφέρον και να αποκτήσουν. Δεδομένα που περιλαμβάνουν τόσο γενικά στατιστικά αποτελέσματα, όσο και απόλυτα προσωποποιημένα προφίλς. Και φυσικά, δεδομένα που αφορούν απλούς πολίτες – τον καθένα.

Το ζήτημα, όπως προείπα, δεν είναι απλό. Η κλοπή, γενικά, μέρος του πλούτου ενός νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου επιφέρει συνέπειες συνήθως μονάχα στο ίδιο – ή, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, σε κάποια μακροοικονομικά μεγέθη. Στη συγκεκριμένη όμως περίπτωση, η κλοπή φτάνει να αγγίζει, και μάλιστα να εκθέτει σε κίνδυνο παραβίασης των ορίων της ιδιωτικότητάς του, τον οποιοδήποτε πολίτη του κόσμου! Το περιστατικό αρκεί από μόνο του για να μας υποδείξει πως, δίχως ενδεχομένως να το έχουμε αντιληφθεί, έχουμε θέσει (ή αποδεχτεί) μια πολυεθνική εταιρία στο ρόλο του θεματοφύλακα – αλλά και θησαυροφύλακα! – των προσωπικών μας δεδομένων και πληροφοριών. Και οι συνέπειες που υπαγορεύει κάτι τέτοιο δεν μπορούν να  εξετάζονται ελαφρά τη καρδία.

Γιατί όμως τονίζεται η φύση της πολυεθνικής εταιρίας ως νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου τόσο έντονα στην αντιμετώπιση της συγκεκριμένης απειλής? Ποια θα ήταν η διαφορά, αν το αρχείο που είχε υποστεί την υπεξαίρεση ήταν κρατικό? Τι θα ήταν επίσης διαφορετικό, αν στη θέση του «θύματος» βρισκόταν μία μικρομεσαία επιχείρηση, και όχι ένας παγκόσμιος επιχειρηματικός κολοσσός?

[συνέχεια στο part IV]

Ωστόσο, πριν αρχίσουμε την ανάλυση της υποθετικής αυτής συνεδρίας και, κατά συνέπεια, ξεκινήσουμε την κάθοδο στα βαθιά της μελέτης μας, ίσως θα έπρεπε να δοθούν κάποιες απαραίτητες εξηγήσεις υπέρ της αξίας και της προσφοράς της περιβάλλουσας νοημοσύνης, προς αποφυγή ατυχών παρεξηγήσεων, λόγω της φύσης της παρούσας έρευνας.

(- εδώ ίσως αφιερώσω λίγο χώρο για την αξία και τη θετική προσφορά της AmI -)

Με την έναρξη της συνεδρίας, και στα πλαίσια του πρώτου θέματος της ημερήσιας διάταξης, ο αρμόδιος αντιπρόεδρος παρατηρεί ότι η εταιρία υφίσταται κριτική από τις τελωνιακές και μεταναστευτικές αρχές των Ηνωμένων Πολιτειών, αναφορικά με την πληρότητα και την αξιοπιστία των εκ της DMC παρεχόμενων δεδομένων που αφορούν ταξιδιώτες και μετανάστες με προορισμό την Αμερική. Συνεχίζει επισημαίνοντας πως το ζήτημα αφορά κυρίως πολίτες αναπτυσσόμενων χωρών, μιας και οι τεχνολογίες σχεδιασμού ανθρώπινου προφίλ (profiling) που εφαρμόζει η DMC, βασίζονται στην διευρυμένη χρήση και εφαρμογή δικτύων περιβάλλουσας νοημοσύνης (ΔΠΝ) – δίκτυα που, ενώ έχουν ήδη αναπτυχθεί και κατακτήσει την Ιαπωνία, την Αμερική και  τις χώρες της Ευρώπης, εξακολουθούν να απουσιάζουν από τον υπόλοιπο πλανήτη. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερες κοινωνικές προεκτάσεις, καθώς τα προφίλ που παράγει και προσφέρει η DMC αξιώνονται ότι αποτελούν αξιόπιστο μηχανισμό ακριβούς εντοπισμού και αναγνώρισης ατόμων με πιθανώς επικίνδυνη ή αντικοινωνική συμπεριφορά. Και αν αυτό δε σημαίνει αρκετά από μόνο του, αρκεί να συνδυαστεί με τις παράλληλες δηλώσεις τελωνιακών και μεταναστευτικών αρχών να αρνούνται στο εγγύς μέλλον την είσοδο στη χώρα σε πολίτες προερχόμενους από χώρες χωρίς εφαρμοσμένη περιβάλλουσα νοημοσύνη, ώστε οι κοινωνικές συνέπειες να προβλέπονται κρίσιμες.

Τι δικαιώματα έχει άραγε μια ιδιωτική εταιρία, όσο μεγάλη και αν είναι, να ισχυρίζεται ότι μπορεί να εγγυάται την ενδεχόμενη νομιμόφρονα ή μη κοινωνική συμπεριφορά ελεύθερων πολιτών? Και πόσο οφείλει να κρίνει τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να κινείται στον κόσμο, όχι από τη ίδια συμπεριφορά του ή το κρατικό ποινικό του μητρώο, αλλά από τις προς πώληση εκτιμήσεις ενός επιχειρηματικού κολοσσού και το επίπεδο εφαρμογής και διεισδυτικότητας της περιβάλλουσας νοημοσύνης στον τόπο καταγωγής του? Τα ερωτήματα είναι ξεκάθαρα ηθικά, τα προβλήματα εντούτοις κάθε άλλο παρά θεωρητικά προκύπτουν. Είναι προβλήματα διεθνών ισορροπιών και αμφισβήτησης ενός τρόπου ζωής που, στο πλαίσιο διατήρησής τους επιβάλλουν, αν μη τι άλλο, την εύστοχη αναθεώρηση και επικαιροποίηση των θεσμικών μας αρχών.

Στη συνέχεια θα παρουσιαστούν επιπλέον, και ενδεχομένως κρισιμότερα, ερωτήματα και ζητήματα που προκύπτουν από την εξάπλωση και διείσδυση της περιβάλλουσας νοημοσύνης στις κοινωνικές δομές, ενώ προς το τέλος της ανάλυσής μας θα επικεντρωθούμε στις πιθανές αλλαγές που θα πρέπει να υιοθετηθούν και τα ενδεχόμενα μέτρα που θα πρέπει να εφαρμοστούν, ώστε να διατηρηθεί ο σύγχρονος κόσμος και τρόπος ζωής σε μία πορεία προόδου που να μην θίγει τις κατακτήσεις του κοινωνικού πολιτισμού.

Ας επιστρέψουμε όμως στη συνεδρία της DMC, για να ακούσουμε τον αρμόδιο αντιπρόεδρο για τα θέματα συλλογής δεδομένων να συνεχίζει την ανάλυσή του γύρω από την απουσία ΔΠΝ στις αναπτυσσόμενες χώρες και τις συνέπειές που αυτή επιφέρει, βλέποντας φυσικά το θέμα από εντελώς διαφορετική σκοπιά. Σύμφωνα με τον ίδιο, η ευκαιρία που διακρίνεται για την εταιρία είναι σπάνια: Η DMC, έχει τη δυνατότητα να αναλάβει την εγκατάσταση δικτύων περιβάλλουσας νοημοσύνης σε αυτές τις χώρες, εξασφαλίζοντας επί της αρχής δικαιώματα ιδιοκτησίας και αποκλειστικής εκμετάλλευσης των συλλεγόμενων δεδομένων. «Οι εύθραυστες διοικήσεις και οικονομίες αυτών των χωρών είναι πρακτικά αναγκασμένες να αρκεστούν σε ο, τι σκοπεύουμε να τους παραχωρήσουμε», συνεχίζει τη σκέψη του ο αντιπρόεδρος. «ακόμη και κάποιες ελάχιστες που διαμαρτύρονται περί συνεπαγόμενης διακύβευσης την εθνικής τους αυτονομίας, θα συμβιβαστούν στο τέλος με τίποτε περισσότερο από αντίγραφα των συλλεγόμενων δεδομένων, και δη σε μη επεξεργασμένη μορφή. Αν προχωρήσουμε στη συγκεκριμένη επένδυση, τα επίπεδα επιρροής μας θα ανέβουν κλίμακα σε παγκόσμιο επίπεδο.»

Το σχέδιο του επενδυτικού ανοίγματος δείχνει να ικανοποιεί απόλυτα τα υπόλοιπα μέλη της διοίκησης, και έτσι ο πρόεδρος εγκρίνει το προτεινόμενο άνοιγμα της εταιρίας προς την κατασκευή δικτύων και προώθηση νέων τεχνολογιών περιβάλλουσας νοημοσύνης στις αναπτυσσόμενες χώρες. Κανένα θέμα δεν τίθεται αναφορικά με τους όρους που επεσήμανε ο αντιπρόεδρος – η «επιχειρηματική ηθική» της εταιρίας και, κατ’ επέκταση, οι πρακτικές που εφαρμόζει φαίνεται να αποτελούν αυτονόητο κοινό τόπο στους κόλπους της διοίκησης. Η συζήτηση συνεχίζεται απρόσκοπτα.

[συνέχεια στο part III]

Το σενάριο, ανεπτυγμένο στα πλαίσια του SWAMI (Safeguards in a World of AmI), κινείται στο εγγύς μέλλον ενός κόσμου «περιβάλλουσας νοημοσύνης», ή αλλιώς AmI (Ambient Intelligence), όπως αυτή έχει οριστεί από τους εμπνευστές της. Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί ότι η κοινότητα της AmI συνηθίζει να επικεντρώνεται στα προφανή, και σίγουρα αξιοπρόσεκτα, οφέλη που η περιβάλλουσα νοημοσύνη έχει να προσφέρει στις μελλοντικές μας κοινωνίες, ενώ ελάχιστοι φορείς εμβαθύνουν στους κινδύνους που πρέπει να εντοπιστούν και να τονιστούν, προκειμένου να μη θιχτεί η διασφάλιση των προσωπικών μας δεδομένων και ελευθεριών.

Στο κέντρο του σκοτεινού σεναρίου που θα μας απασχολήσει δεσπόζει η μεγάλη και τρανή πολυεθνική εταιρία που κινείται στο χώρο της εξόρυξης, συσσώρευσης και ανάλυσης δεδομένων, Data Mining Corporation (DMC). Μια εταιρία όπως η DMC συλλέγει ατομικά και προσωπικά δεδομένα από εκατοντάδες διαφορετικές πηγές και, εν συνεχεία, μεταπωλεί τα επεξεργασμένα δεδομένα (ή και τα εξαγόμενα μετα-δεδομένα) πίσω σε πολλές από τις αρχικές της πηγές. Βασικούς της προμηθευτές (και πελάτες) μπορούν να αποτελούν ασφαλιστικές εταιρίες, αλυσίδες λιανικού εμπορίου, μέσα μαζικής ενημέρωσης και ειδησεογραφικά πρακτορεία, πιστωτικά ιδρύματα, τελωνειακές και μεταναστευτικές αρχές και, φυσικά, υπηρεσίες πληροφοριών (κρατικές και μη).

Η διακίνηση και μεταβίβαση προσωπικών δεδομένων δεν είναι ανεξέλεγκτη – εντούτοις, από τα τείχη δε λείπουν οι κερκόπορτες. Ανάμεσα στους ποικίλους τρόπους που εφαρμόζουν κολοσσοί του βεληνεκούς της DMC προκειμένου να παρακάμψουν νομικά εμπόδια και πιθανά ρυθμιστικά μέτρα βρίσκονται συνήθως καθ’ όλα νόμιμες συγχωνεύσεις με άλλες εταιρίες – ή ακόμη και αγορές αυτών – που τυγχάνει να έχουν εξ’ αρχής εκτεταμένες βάσεις δεδομένων στην κατοχή τους.

Η εταιρία του παραδείγματός μας έχει την έδρα της στο Μαϊάμι, ενώ διατηρεί θυγατρικές στο Λονδίνο και το Τόκιο. Παράλληλα, κινείται ήδη στα χρηματιστήρια αξιών της Νέας Υόρκης και του Λονδίνου ενώ, στο χρονικό σημείο του σεναρίου μας, επεξεργάζεται την είσοδό της και στο χρηματιστήριο του Τόκιο.

Με δεδομένα τα παραπάνω, βρισκόμαστε να παρακολουθούμε ένα, τυπικό μεν, ιδιαίτερα διαφωτιστικό αλλά και καίριο δε, board meeting της διοίκησης της εταιρίας. Κύρια πρόσωπα της συνεδρίας, ο πρόεδρος και οι τρεις αντιπρόεδροι – υπεύθυνοι για ένα διαφορετικό τομέα ο καθένας – έχουν να συζητήσουν και να πάρουν αποφάσεις στα πλαίσια μιας ατζέντας που περιλαμβάνει, αθώα ίσως σε πρώτο επίπεδο, θέματα:
•    Συλλογή δεδομένων σε αναπτυσσόμενες χώρες.
•    Κλοπή δεδομένων από υποκατάστημα Λονδίνου.
•    Μελέτη ενδεχομένου: είσοδος στο χρηματιστήριο αξιών του Τόκιο.

Όπως θα έχετε ήδη υποψιαστεί, η ανάλυση της συζήτησης των παραπάνω θεμάτων, καθώς και η γενικότερη εξέλιξη του εν λόγω άρθρου, πρόκειται να βγάλουν στην επιφάνεια κακόβουλες πρακτικές εταιριών συλλογής και διακίνησης δεδομένων, προσωπικού και μη χαρακτήρα, αλλά και σκοτεινές όψεις των δυνατοτήτων και της εμβέλειας εφαρμογών της περιβάλλουσας νοημοσύνης, που κάθε άλλο παρά ενθαρρυντικές νότες δίνουν στα οράματά μας για ένα υγιές κοινωνικά και ελπιδοφόρο τεχνολογικά μέλλον.

[συνέχεια στο part II]

Η δημιουργία, ωστόσο, ενός nick στο χώρο του wordpress συνεπάγεται αναγκαστικά και την ίδρυση ενός αντίστοιχου blogspace (σαν αυτό εδώ), το οποίο στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν αχρείαστο και παρέμεινε αδρανές.

Πρόσφατα, και στα πλαίσια μια προσπάθειας να βάλω τη συγγραφή της πτυχιακής μου σε μια τελική – επιτέλους – ευθεία, σκέφτηκα να ποστάρω ό,τι γράφω στο ελεύθερο αυτό blog. Έτσι, μπορώ να λαμβάνω εποικοδομητικά σχόλια, αλλά και να χαίρομαι λίγο παραπάνω, κάθε φορά που γράφω και λίγο ακόμη. Anwyay, it doesn’t make any real sence, εδώ που τα λέμε, αλλά αυτό είναι.

Στην τελική, όποιος θέλει το διαβάζει.

railduck

Α, μια εισαγωγή:

Το θέμα της μελέτης είναι “Ψηφιακά μέσα ταυτοποίησης – θεσμικό πλαίσιο και κίνδυνοι” και κινείται γύρω από προβληματισμούς σχετικά με την “περιβάλλουσα νοημοσύνη” (Ambient Intelligence, AmI) και τους κινδύνους που αυτή εγκυμονεί στο εγγύς μέλλον, ευελπιστώντας να καταλήξει τελικά σε προτάσεις για ένα πιο εύστοχο και σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο, στα πλαίσια του οποίου θα διασφαλιστεί ο τρόπος ζωής και η προστασία της ιδιωτικότητας, όπως αυτή έχει κατακτηθεί κατά την εξέλιξη του κοινωνικού πολιτισμού.

Αυτά, περίπου. Βλέποντας και γράφοντας